Układ przestrzenny łączy się ściśle z trójwymiarowym ukształtowaniem zamku. Bryłę zamku formują wszystkie jego części składowe: umocnienia zewnętrzne, a więc mury obwodowe, zabezpieczenie wjazdu i wieże o różnych formach i różnym przeznaczeniu, oraz zabudowania znajdujące się wewnątrz murów obwodowych, przeznaczone do celów mieszkalnych i usługowych. Elementy obronne zmieniały się w zależności od przemian zachodzących w technice wojennej. Obrona pierwotnego zamku ograniczała się najczęściej do najprostszych środków, a gdy stawały się niewystarczające, musiały ulegać modernizacji. Wiązała się ona z zasadniczym postulatem taktycznym obrony średniowiecznej warowni: górując nad przeciwnikiem najlepiej broni się dostępu od stopy murów i uniemożliwia ich zniszczenie.

Najważniejszym elementem zamku były niewątpliwie mury obwodowe ograniczające wybrane miejsce i tym samym tworzące właściwy zamek. Wznoszono je z różnych gatunków kamienia, na przykład z granitu, piaskowca lub wapienia, oraz z cegły, która na początku XIII wieku stała się w niektórych regionach kraju podstawowym materiałem budowlanym. Ze względu na wymaganą trwałość i wytrzymałość murów obwodowych bardzo istotna była sprawa ich posadowienia. Jeżeli zamek wznoszono na skalistych wzgórzach, to jego fundamenty spoczywały na podłożu skalnym o znacznej wytrzymałości, posadowione bezpośrednio na skale albo na specjalnie wykutych stopniach i tarasach uniemożliwiających ich obsunięcie. Podobnie przedstawiała się sprawa posadowienia na terenie lessowym lub na innym gruncie mającym odpowiednią wytrzymałość. Stopa fundamentów znajdowała się tu w specjalnie wykonanych wykopach. Na dno wykopów wrzucano tłustą glinę, potem wielkie głazy skalne albo kamienie polne i po wyrównaniu wznoszpno właściwe fundamenty kamienne wiązane zaprawą, a dopiero na nich budowano ceglane lub kamienne mury.
Natomiast bardzo skomplikowaną sprawą było posadowienie fundamentów na terenie nisko położonym wśród mokradeł i zalewisk, a więc bardzo złym pod względem budowlanym. Należało wówczas zastosować specjalne wzmocnienie słabego podłoża za pomocą różnych sposobów trudnych i skomplikowanych. Przeważnie robiono nasyp ziemny z pokładami chrustu. Bardzo często też stosowano pale wbite w grząski grunt, otaczano je kamieniami na zewnątrz, a dopiero na nich kładziono ławę kamienną, na której wznosiły się już fundamenty. Tak wyglądało posadowienie murów obwodowych zamku w Łowiczu, zbudowanego w połowie XIV wieku. Zamiast pali wprowadzano również ruszt drewniany, na którym kładziono ławę kamienną, po czym wznoszono mury. Taki system posadowienia zastosowano na początku XVI wieku przy budowie zamku w Drzewicy, lecz można przypuszczać, że znany był także wcześniej.

1 »