Charakterystyczną cechą tego okresu jest równoczesne występowanie grodów o konstrukcji drewniano-ziemnej i zamków murowanych z cegły lub kamienia. Długotrwałość tradycyjnych grodów drewniano-ziemnych nasuwa przypuszczenie, że musiały być one niejednokrotnie przebudowywane w celu przystosowania ich do nowych funkcji. Dotyczyło to przede wszystkim wieloczłonowych grodów kasztelańskich, tracących znaczenie, których funkcje ulegały zmianom. Prawdopodobnie nowo wznoszone grody drewniano-ziemne, bo i takie powstawały w XIII wieku, miały program użytkowy i funkcje niewiele różniące je od średniowiecznych zamków murowanych. Być może należałoby również nazywać je zamkami drewnianymi.

W pierwszej połowie XIII wieku wśród licznych użytkowanych grodów drewniano-ziemnych tylko sporadycznie występowały umocnienia murowane. Natomiast w drugiej połowie XIII wieku i na początku XIV wieku zdecydowaną przewagę w niektórych dzielnicach Polski uzyskały założenia warowne w formie zamków murowanych.

Uwzględniając różne możliwości wynikające z podwójnej funkcji zamków, to znaczy militarnej i związanej z zabudową mieszkalną oraz usługową, można ustalić różne tendencje występujące wówczas w ich ukształtowaniu przestrzennym. Były przede wszystkim zamki bezwieżowe, w których element militarny ograniczał się do umocnień zewnętrznych obejmujących zabudowę mieszkalną. Powstały one w drodze ewolucyjnych przemian z dawnych grodów. Zamki wieżowe miały różne ukształtowanie, zależnie od usytuowania wieży w stosunku do zabudowy wewnętrznej. Wieża wolno stojąca wprowadzona w obręb zewnętrznych umocnień mogła stanowić miejsce ostatniej obrony dla nielicznej grupy oblężonych, a więc przy funkcji militarnej zyskiwała również charakter refugialny. Natomiast wolno stojąca wieża umieszczona wewnątrz umocnień, ale w pobliżu bramy, miała funkcję przede wszystkim militarną o charakterze obrony pasywnej. W ostatniej ćwierci XIII wieku można dostrzec tendencję do ustawienia wieży w linii murów od strony zagrożenia. Wówczas spełniać mogła również funkcję elementu aktywnej obrony bezpośredniego dostępu do umocnień zamkowych. Niewątpliwie należy również uwzględniać ukształtowanie zamku, w którego obrębie murów obwodowych stanęła wieża mieszkalna. Jednakże dotychczasowe badania nie pozwalają dokładnie ustalić jej roli w rozwoju średniowiecznych zamków polskich w ciągu XIII wieku.

1 »