W okresie następnym, to znaczy w latach 1320-1410, zaznaczył się gwałtowny i wszechstronny rozwój budownictwa militarnego, obejmujący zarówno wznoszenie nowych zamków murowanych, modernizację istniejących, jak i zakładanie murowanych umocnień miast lokacyjnych. To zjawisko, związane niewątpliwie ze zmianami społeczno-gospodarczymi i ze wzrostem sił wytwórczych przede wszystkim w miastach, nie wystąpiło równocześnie we wszystkich regionach kraju znajdujących się w obecnych granicach. Podczas gdy na Śląsku, w Małopolsce, na Kujawach i na Pomorzu powstawały murowane zamki, w tym samym czasie na Mazowszu wznoszono jeszcze drewniano-ziemne grody i zamki o tradycyjnych konstrukcjach. Na przykładzie zamku warszawskiego można wykazać wszystkie cechy, jakie miały zamki budowane w okresie poprzednim. Zamek ten został ukształtowany bez wzorów, przez samodzielne operowanie wyłącznie pojedynczymi obcymi elementami i nawiązanie do tradycyjnych form i zwyczajów miejscowych. Tak więc proces, którego początek możemy zaobserwować w pierwszej połowie XIII wieku na Śląsku, powtórzył się na zapóźnionym Mazowszu w XIV wieku. Jednocześnie należy zaznaczyć, że rozwój budownictwa militarnego nie był równoznaczny z rozwojem form układów przestrzennych, co możemy stwierdzić na przykładach wszystkich czytelnych jeszcze ruin. Obok zamków o rozwiniętym programie będą przez nas również rozpatrywane niewielkie zamki o najprostszych układach przestrzennych.

W tym okresie również wystąpiło zjawisko nieprzestrzegania, a następnie zupełnego zaniechania obowiązującego dotąd prawa wyłączności budowy zamków przez książąt i królów. W pierwszej połowie XIV wieku na ziemiach Królestwa Polskiego jeszcze można zaobserwować nieliczne przypadki wydania przez króla Kazimierza Wielkiego pozwolenia na budowę zamku w związku z nadaniem posiadłości ziemskich zaufanym rycerzom. Po roku 1370 ograniczeń tych już nie przestrzegano. Powstawały wówczas zamki budowane samowolnie zarówno przez wielkich feudałów świeckich i duchownych, jak i przez zamożnych rycerzy, którzy wznosili siedziby o najprostszych układach przestrzennych.

1 »