W dalszym okresie, w latach 1410—1530, przemiany w budownictwie zamkowym dotyczyły nie tylko umocnień, ale również ukształtowania części mieszkalnej i usługowej. Umocnienia zamkowe trzeba było przystosować do nowej techniki walki, opartej na coraz szerszym użyciu broni palnej zarówno w obronie, jak i w oblężeniu. W tym okresie można dokładnie zaobserwować wyraźny przerost funkcji mieszkalnej zamku, który stał się przede wszystkim siedzibą możnowładcy lub zamożnego rycerza. Proces ten nie przebiegał równocześnie i jednakowo we wszystkich dzielnicach kraju. Powstawanie nowych siedzib rycerskich można zaobserwować przede wszystkim w Małopolsce i w Wielkopolsce. Modernizację urządzeń obronnych i wznoszenie nowych zamków na Kujawach i północnym Mazowszu dyktowała groźba najazdów krzyżackich. Podobnie było na ziemiach południowo-wschodnich, gdzie wielkim posiadłościom ziemskim powstającym z nadań królewskich zagrażały najazdy tatarskie. Zupełnie osobne zagadnienie stanowi proces modernizacji i budowa nowych umocnień i zamków na ziemiach należących do zakonu krzyżackiego. Wprowadzenie broni palnej nie mogło spowodować natychmiastowego przystosowania budownictwa obronnego do zmian w sposobie walki. Proces ten był długotrwały i wykazywał okresowe zahamowania bądź też gwałtowne skoki. Jednocześnie należy podkreślić, że przy wznoszeniu nowych zamków i umocnień stosowano formy architektury gotyckiej. Najlepszym tego przykładem może być gotycki barbakan Bramy Floriańskiej w Krakowie, wzniesiony w latach 1498—1499 i przystosowany całkowicie do broni palnej.

W końcu XIV wieku ręczna broń palna, a następnie artyleria były używane sporadycznie. Takim przykładem może być użycie w 1383 roku działa, z którego pocisk przebił bramę podczas, zdobywania Pyzdr. Nieudane użycie artylerii przy oblężeniu Malborka przez wojska polskie w 1410 roku wskazuje również na małą skuteczność tej broni przy obleganiu wielkich warowni. Należy podkreślić, że istniejące fortyfikacje średniowieczne miast, a zwłaszcza zamki, nie były do tego przygotowane. Można tylko przypuszczać, że pierwsze próby przystosowania mogły pojawić się w ufortyfikowanych miastach śląskich w latach 1426-1438 podczas wojen husyckich. Te pierwsze próby są obecnie niemożliwe do odtworzenia na skutek późniejszych modernizacji urządzeń obronnych. Dopiero w końcu XV wieku możemy stwierdzić wprowadzanie do miejskich fortyfikacji nowych dzieł wysuniętych na zewnątrz murów i przystosowanych do ostrzału flankowego z broni palnej, zwanych bastejami. Również i na ziemiach południowej Małopolski można zaobserwować próby modernizacji dotychczasowych umocnień i przystosowania ich do broni palnej. Należy podkreślić, że wprowadzenie broni palnej nie wyłączało posiłkowania się nadal bronią starą. W XV wieku używano równocześnie ręcznej broni palnej i artylerii obok tradycyjnej kuszy.

1 »