Murowane zamki średniowieczne były wznoszone w XIII i w pierwszej połowie XIV wieku przede wszystkim przez panujących: królów i książąt dzielnicowych. Miały więc charakter zamków państwowych o różnorodnym przeznaczeniu. Od przełomu wieków XIII i XIV zaczęli budować murowane zamki feudałowie świeccy i duchowni, a w XIV wieku również rycerstwo.

Zamki średniowieczne można podzielić na dwie zasadnicze grupy, zależnie od ich przynależności, tym samym podkreślając różnorodność funkcji i odmienne użytkowanie, mające wpływ na program budowlany, a więc i na ukształtowanie przestrzenne.

Do pierwszej grupy należy zaliczyć te zamki, które powstały z inicjatywy władz państwowych
1 były przez nie użytkowane. Można je nazywać zamkami państwowymi. Wyróżniamy wśród nich zamki królewski i książęce. Wykazują one różnorodność form przestrzennych, wynikającą z wielu rodzajów użytkowania. Będzie to zrozumiałe, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że zamki te były siedzibami władców, ośrodkami władz administracyjnych łub miały przede wszystkim charakter militarny.

Siedziby królewskie i książęce były różne, tak jak różne było znaczenie poszczególnych władców oraz odmienne możliwości gospodarcze krajów im podległych. Istnieje duża rozpiętość pomiędzy zamkami na Wawelu, w Legnicy, w Opolu, w Szczecinie czy Malborku a siedzibami książąt małych księstw dzielnicowych, na przykład w Łęczycy, Gniewkowie, Niemodlinie lub Wołowie. Wyraża się ona zarówno w programie użytkowania, jak i w złożoności układów przestrzennych zamków będących wielkimi ufortyfikowanymi zespołami różnorodnych budynków reprezentacyjnych, mieszkalnych i sakralnych. Na ziemiach polskich takim zamkiem był niewątpliwie Wawel, który stanowił siedzibę króla, jego rodziny i dworu i mieścił w obwodzie swych murów również katedrę, kościoły i zabudowania należące do możnowładców oraz duchowieństwa.

1 »