Wiele czynników decydowało o powstawaniu, rozkwicie i ostatecznym upadku zamków średniowiecznych. Należy w miarę możliwości wszystkie je uwzględnić, bowiem nawet te, które wydawać się mogą mało istotne, odgrywają rolę w całości zagadnienia. Możemy wyróżnić dwie zasadnicze grupy czynników, zdając sobie sprawę, że taki podział jest ogólny i upraszcza skomplikowaną problematykę.

Na pierwsze miejsce należy wysunąć czynniki fizjograficzne związane z określonym środowiskiem geograficznym. Stanową bowiem podłoże naturalne, w którym człowiek zaczynał organizować swoje życie, wprowadzając z biegiem czasu zmiany w pierwotnym krajobrazie. Drugą grupę tworzą czynniki związane z wielostronną działalnością człowieka, a więc czynniki ekonomiczne, organizacja życia społecznego i politycznego, ulegające przemianom wraz z rozwojem społeczeństw. Wydaje się słuszne uwzględnić te czynniki przy rozpatrywaniu procesu rozwojowego budownictwa obronnego, zachowując ścisły związek ze zmianami zachodzącymi w funkcji zamków, w systemach obrony i w technice wojennej.

Nie można też zapominać, że zamki budowane w średniowieczu mogły być również dziełami sztuki. Dla ich interpretacji należy uwzględnić zagadnienia związane z symboliką i ikonologią. Niestety, pozostałości zamków średniowiecznych znajdujące się w stanie zupełnej ruiny nie pozwalają na spełnienie tych postulatów. Niejednokrotnie nawet ustalenie układu przestrzennego jest niemożliwe bez przeprowadzenia specjalnych badań. Wyjątkami mogą być tylko niektóre zamki dolnośląskie i małopolskie oraz pokrzyżackie, które w latach 1466—1772 pozostały w granicach Polski i zachowały swoją architekturę. Oczywiście to zastrzeżenie nie dotyczy późniejszych zamków z XVI i XVII wieku.

1 »