Ukształtowanie przestrzenne zamków rycerskich w poszczególnych dzielnicach wykazuje znaczne różnice wynikające z warunków lokalnych. Przede wszystkim interesować nas musi zamek w swoim pierwotnym układzie, będącym realizacją podjętej koncepcji. Wykonywane później przebudowy, czy też zasadnicze rozbudowy, niejednokrotnie zupełnie zacierały pierwotny zarys zamku.

Najprostszy w swoim układzie przestrzennym był zamek bezwieżowy otoczony murami, z jednym tylko budynkiem mieszkalnym murowanym. Układ taki występował zarówno na wzniesieniach, w górach, jak i na nizinnych łąkach. Wprowadzenie wieży do tego najprostszego układu pozwala nam stosować termin zamek wieżowy. Wieże miały pełnić różnorodne funkcje zarówno militarne, jak i mieszkalne. Na podstawie przykładów śląskich wydaje się możliwe włączenie do tej grupy również i warownych siedzib rycerskich w postaci wielokondygnacjowych obronnych wież mieszkalnych, wokół których powstawały umocnienia, co sprawiało w całości wrażenie niewielkich zameczków. Nie można również usunąć z toku naszego rozumowania i tej możliwości, że podobne zespoły mogły również znajdować się i na innych ziemiach Polski średniowiecznej. Odkrycia w ostatnich latach tak zwanych gródków stożkowatych oraz wież mieszkalnych, pochodzących co prawda z XVI wieku, pozwalają na wysunięcie wniosku, że nie były one wyłącznie wynikiem adaptacji, ale mogły również nawiązywać do zapomnianej obecnie, ale wówczas żywej jeszcze tradycji miejscowej.

Militarny charakter zamków rycerskich, jak można przypuszczać, był związany przede wszystkim z koniecznością obrony lokalnej. Niewiele z nich, jak na przykład w ziemi dobrzyńskiej i na ziemiach ruskich, zakładano z myślą włączenia ich do obrony państwa. Jednak z zachowanych przekazów pisanych wynika, że wszystkie zamki prywatne na wypadek wojny miały stać otworem dla wojsk królewskich, wzmacniając tym samym potencjał obronny kraju.
Sprawa ukształtowania przestrzennego zamków średniowiecznych łączy się bezpośrednio z zagadnieniem planu, który stanowił podstawę wytyczenia w terenie zarysu przyszłego zespołu warownego. Przyjęcie kryteriów formalnych pozwala nam na przeprowadzenie ogólnego, ale jeszcze, co należy podkreślić, umownego podziału na zamki zbudowane na planie regularnym lub nieregularnym. Konsekwencją takiego ujęcia będzie wprowadzenie do naszych rozważań pojęcia zamku regularnego i nieregularnego, niezależnie od warunków topograficznych miejsca wybranego pod budowę.

1 »