Zamki, podobnie jak inne dzieła wykonane ręką ludzką, ulegały niszczącemu działaniu czasu, przyrody i samego człowieka. Rolę destrukcyjną odgrywały zawsze warunki terenowe. Zamki wzniesione na wysokich górach ulegały powolnemu zniszczeniu zarówno na skutek pękania skał lub usuwania się zboczy, jak i pod działaniem silnych wiatrów, które uszkadzały mury i dachy. Mury zamków położonych na bagnistych i zalewowych terenach stopniowo niszczyła woda. Zamki stojące na skarpach nadrzecznych podmywanych przez rzeki zwykle ulegały zawaleniu. W Płocku, według lustracji z lat 1715 i 1718, Wisła tak podmyła stoki wzgórza zamkowego, że spowodowała osunięcie się murów obwodowych. W Kole część zamku zawaliła się wskutek podmycia skarpy przez wody rzeki Warty. Niejednokrotnie zamki usytuowane na przesmykach między jeziorami lub na wyspach otoczonych wodami rzek zostały zniszczone wówczas, gdy przez środek terenu zamkowego przeprowadzono drogę publiczną, jak na przykład w Łowiczu. Tak więc te same warunki fizjograficzne, które przemawiały za wyborem miejsca pod budowę zamku, później decydowały o jego opuszczeniu.

Wielkie zniszczenia przyniosły częste pożary, zwłaszcza gdy zamek znajdował się na wysokiej górze, bowiem brak wody i wiatry uniemożliwiały ratunek. Tak było z zamkiem Chojnik na Śląsku, który spalił się w roku 1675 i potem został opuszczony, podobnie jak zamek w Czorsztynie spalony w roku 1795. Największe zniszczenia czynili jednak ludzie prowadząc wojny, oblężenia i zdobywając zamki, jak to miało miejsce na Kujawach w pierwszej połowie XIV wieku, a na Pomorzu i na Śląsku w pierwszej połowie XV wieku podczas wojen husyckich. Wojnom towarzyszyły przejawy wandalizmu wynikające z instynktu brutalnego niszczenia. W roku 1454 zorganizowane mieszczaństwo zburzyło trzy zamki krzyżackie: w Gdańsku, Elblągu i Toruniu, których nigdy potem nie odbudowano. Był to objaw przemian w nastrojach politycznych, jakie dokonały się w XV wieku, w przededniu wojny trzynastoletniej, na ziemiach należących do Krzyżaków, a także wyraz protestu mieszczaństwa przeciwko państwu zakonnemu.

1 »