Wyróżniamy zamki bastejowe i zamki bastionowe od systemu zastosowanych fortyfikacji, bez względu na to, czy umocnienia były wykonane z kamienia, cegły, czy też usypane z ziemi. Przyjmujemy, że zamki bastejowe pojawiają się w XV w. kiedy następuje zmierzch zamków średniowiecznych. Rozwój systemu bastejowego, trwający przez cały wiek XVI, po okresie pełnego rozkwitu kończy się na pewnych terytoriach Rzeczypospolitej szlacheckiej na początku XVII wieku, na innych zaś dopiero około połowy XVII wieku. A więc dzieje zamków bastejowych zamykamy umownie w łatach 1530—1650, jakkolwiek datowanie obiektów niejednokrotnie wykracza poza te ramy chronologiczne.
Tematem rozważań będą w tym rozdziale zamki o systemie bastejowym, niezależnie od architektonicznych form elementów obronnych, na przykład bastei i bram, oraz pałaców, domów mieszkalnych i zabudowań gospodarczych wzniesionych wewnątrz umocnień. Ukształtowanie architektoniczne zamków było wynikiem przemian stylowych w XVI i na początku XVII wieku. W renesansowych rezydencjach ze wspaniałymi dziedzińcami krużgankowymi i renesansowymi lub manierystycznymi attykami nie można pomijać istnienia urządzeń obronnych. Dlatego też należało wprowadzić termin „zamek bastejowy" zamiast określeń „zamek renesansowy" lub „zamek manierystyczny", które kojarzą się przede wszystkim z cechami stylowymi. Tak więc na pierwszy plan zostały wysunięte zagadnienia związane z funkcją obronną. W podobny sposób trzeba podejść również do późniejszych zamków bastionowych. Wprowadzenie w latach międzywojennych do literatury terminu „basteja" miało na celu podkreślenie odrębności tego typu umocnień oraz wyraźnie zaznaczało etapy rozwoju elementu przeznaczonego do skupionej obrony w fortyfikacjach europejskich — od baszty średniowiecznej przez basteję do nowożytnego bastionu.

1 »