Zamkami bastionowymi będziemy nazywać zespoły warowne, które powstały w końcu XVI wieku jako obronne siedziby feudalne otoczone umocnieniami typu bastionowego. Bastion - było to wysunięte na zewnątrz dzieło obronne założone na rzucie wydłużonego pięcioboku. Takie ukształtowanie bastionu likwidowało w zasadzie niebezpieczne martwe pola, które tworzyły się przed bastejami budowanymi na planie koła lub wieloboku. Zasadniczą cechą bastionu była jego niewielka wysokość i wnętrze wypełnione ziemią z pozostawieniem kazamat związanych z działobitniami umieszczonymi w barkach, to znaczy w bokach bastionu przytykających bezpośrednio do kurtyn. Należy podkreślić, że bastiony w przeciwieństwie do bastei miały wyraźnie zróżnicowane rozmieszczenie stanowisk ogniowych. Działobitnie umieszczone w barkach bastionu, niejednokrotnie zasłonięte tak zwanymi orylonami, były przeznaczone do prowadzenia ostrzału wzdłuż kurtyn oraz czół sąsiednich bastionów. Natomiast na nasypie bastionu były umieszczone stanowiska artyleryjskie mające za zadanie ostrzał przedpola. Powstanie bastionu było wynikiem procesu przekształcania bastei. Nie można dokładnie ustalić, kiedy bastion został ostatecznie uformowany i kiedy powstały pierwsze bastionowe zespoły warowne. Dotychczas jest to problem dyskusyjny, niemniej jednak można stwierdzić, że po raz pierwszy bastiony z wewnętrznymi kazamatami zastosowano we Włoszech na przełomie XV i XVI wieku. Wprowadzenie systemu bastionowego łączymy z działalnością architekta Michele San Micheli przy budowie w roku 1530 fortyfikacji otaczających Weronę.

W Polsce najwcześniejszym przykładem zastosowania tego systemu był nie ukończony zamek dolny w Rożnowie nad Dunajcem, założony w latach sześćdziesiątych XVI wieku, ale na pewno przed rokiem 1568, przez hetmana Jana Tarnowskiego. Przypuszczalnie zamek miał być zbudowany na planie czworobocznym z umocnieniami narożnymi w postaci dzieł wysuniętych na zewnątrz. Do naszych czasów dotrwał tylko jeden element tego układu, czasem nazywany z włoska beluardą, być może wzniesiony w pierwszym etapie budowy. Jest on przykładem bardzo wczesnego protobastionu, spotykanego w końcu XV wieku we Włoszech. Zbudowany z kamienia, zwieńczony gzymsem wspartym na machikułach umieszczonych na kamiennych kroksztynach, ma jednoprzestrzenne wnętrze na planie pięciobocznym, przykryte sklepieniem w formie zbliżonym do stożka. Na wewnętrznych ścianach znajdują się ślady ganku, z którego był dostęp do podwójnego rzędu strzelnic. Strzelnice dolne typu krzyżowego miały wyloty umieszczone pomiędzy kroksztynami zewnętrznymi. Dojście do wnętrza prowadziło po równi pochyłej schodzącej z poziomu dziedzińca. Na drugim końcu muru znajduje się brama, obok której zachowała się kryta poterna schodząca na poziom fosy, co wskazuje na to, że i tam miała stanąć druga beluarda. Należy specjalnie podkreślić fakt wprowadzenia do Polski tej bardzo prymitywnej beluardy, będącej zwiastunem nowego systemu obronnego. Pierwszym zamkiem, przy którego budowie zastosowano system bastionowy, był zamek w Nieświeżu, wzniesiony w roku 1583 na planie prostokąta z czterema narożnymi bastionami. Po nim, również na ziemiach wschodnich ówczesnej Rzeczypospolitej, powstały bastionowe zamki, na przykład w Ołyce (przed 1600), Birżach (około 1600) i Dubnie (początek XVII wieku). Następnie w XVII wieku możemy zaobserwować powstanie wielu zamków z pełnym zastosowaniem systemu bastionowego uwzględniającego wszystkie ulepszenia elementów obrony, jakich dokonano w tym czasie. We Włoszech w wieku XVI, kiedy podejmowano różne próby udoskonalenia ukształtowania bastionu i jego zastosowania, wyróżniają się dwa okresy tego interesującego procesu rozwojowego. Pierwszy z nich wytworzył tak zwany system starowłoski, w którym występują stosunkowo niewielkie bastiony, natomiast bardzo długie kurtyny zwieńczone są kamiennymi parapetami. Bastiony mają kąt rozwarty, a w barkach są powszechnie stosowane wielokondygnacjowe działobitnie osłonięte orylonami. Pośrodku długich kurtyn zaczęto umieszczać niewielkie wieże, jak na przykład na zamku w Birżach na Litwie, wzniesionym w końcu XVI wieku.

1 »