Zmiany krajobrazu Polski średniowiecznej były w znacznym stopniu uzależnione od rozwoju osadnictwa, związanego z przemianami społeczno-gospodarczymi i politycznymi. Rozpatrując związek pomiędzy ruchami osadniczymi a wprowadzaniem umocnień miast i zamków, należy zająć się zagadnieniem wznoszonego zamku w stosunku do już istniejącego, lub też na nowo zakładanego osiedla typu miejskiego, i ustalić wynikające z tego funkcje militarne zamku.
Wydaje się, że zamki usytuowane obok ufortyfikowanych miast i powiązane z nimi zadaniami wspólnej obrony miały inne funkcje niż te, które znajdowały się w odosobnieniu. Te ostatnie, budowane na terenach osadnictwa wiejskiego lub na pograniczu państwa, strzegące przepraw przez rzeki albo dróg handlowych, mogły być inaczej ukształtowane, ponieważ nie mając ufortyfikowanego zaplecza były zdane na własną obronę. Zamki takie można nazwać zamkami samotnymi. Jeżeli stanowiły własność rycerską, mogły być ośrodkami wielkich lub średnich posiadłości ziemskich zarówno feudałów świeckich, jak i duchownych. Były więc związane ekonomicznie z osadnictwem wiejskim i spełniały również funkcję siedzib rodowych. W XV wieku, w związku ze zmianami w organizacji rolnictwa, powstawały obok nich wielkie folwarki, a niejednokrotnie rozbudowane przedzamcza, które przejmowały częściowo funkcje gospodarcze. Tym samym zachodziły zasadnicze zmiany w ukształtowaniu zespołu zamkowego. Tak więc nie tylko względy obronne powodowały rozrastanie się zamków w wieloczłonowe zespoły warowne. Osiedla wiejskie znajdujące się w pobliżu takich zamków mogły z biegiem lat przekształcić się w miasta. Można zauważyć, że w wieku XV niektóre z tych zamków stawały się siedzibami rycerzy-rozbójników, wytrwale zwalczanych zarówno przez panujących władców, na przykład przez Kazimierza Jagiellończyka lub przez Macieja Korwina, jak i przez samodzielne, bogate miasta śląskie, posiadające własne siły zbrojne. Zamki samotne budowane na pograniczach stanowiły najczęściej elementy rozbudowanego systemu obronnego mającego na celu zapewnienie bezpieczeństwa poszczególnych dzielnic, czy też całego kraju, przed wrogimi najazdami. Zamki te spełniały przede wszystkim funkcję militarną i były budowane niejednokrotnie wyłącznie w celach obronnych. Można przypuszczać, że w przeciwieństwie do zamków będących siedzibami rycerskimi budynki mieszkalne znajdujące się w obrębie murów obronnych zamków pogranicznych i przeznaczone dla załogi mogły mieć odmienne ukształtowanie przestrzenne.

1 »